Przejdź do treści

Ustawienia cookies

Wybierz, na co się zgadzasz. Zdanie zmienisz w każdej chwili — link „Ustawienia cookies” jest w stopce. Szczegóły w polityce cookies.

  • Twoja decyzja o cookies, żebyśmy nie pytali o nią przy każdej wizycie, oraz — jeśli z nich korzystasz — ustawienia dostępności (większy tekst, wysoki kontrast). Innych własnych cookies strona nie zapisuje.

  • Mapa Google na stronie Kontakt. Po włączeniu Google może zapisać własne cookies i otrzyma Twój adres IP.

  • Google Analytics 4 — anonimowe statystyki odwiedzin: które podstrony są czytane i czy strona działa poprawnie.

505 00 54 55Rejestracja online

Okulistyka

Zespół suchego oka: objawy, przyczyny i leczenie

dr n. med. Leszek KuprjanowiczOkulista

6 min czytania

Kropla wody spadająca na spokojną taflę, kręgi na wodzie w ciepłym świetle

Ze­spół su­chego oka to jedna z naj­częst­szych przy­czyn wizyt u oku­li­sty i jed­no­cze­śnie jedna z naj­czę­ściej lek­ce­wa­żo­nych. Pie­cze­nie, „pia­sek pod po­wie­kami” i za­ma­zane wi­dze­nie po go­dzi­nie przy kom­pu­te­rze łatwo zrzu­cić na zmę­cze­nie. Tym­cza­sem to prze­wle­kła cho­roba po­wierzchni oka, którą można sku­tecz­nie kon­tro­lo­wać — pod wa­run­kiem, że roz­po­zna się jej przy­czynę.

Co to jest zespół suchego oka

Pol­skie To­wa­rzy­stwo Oku­li­styczne, za mię­dzy­na­ro­do­wym ra­por­tem TFOS DEWS II, de­fi­niuje ze­spół su­chego oka jako wie­lo­czyn­ni­kową cho­robę po­wierzchni oka, w któ­rej do­cho­dzi do utraty rów­no­wagi filmu łzo­wego. Klu­czowe me­cha­ni­zmy to nie­sta­bil­ność i nad­mierne stę­że­nie łez (hi­pe­ro­smo­lar­ność), stan za­palny, uszko­dze­nie po­wierzchni oka oraz za­bu­rze­nia czu­cia. In­nymi słowy: pro­ble­mem nie jest tylko „za mało łez”, ale ich zła ja­kość i błędne koło za­pa­le­nia, które samo się na­kręca.

Cho­roba jest po­wszechna. We­dług wy­tycz­nych PTO ob­jawy pod­mio­towe zgła­sza 5–⁠50 proc. ba­da­nych, a w po­pu­la­cji po 50. roku życia czę­stość oce­nia się na 5–⁠30 proc. Ko­biety cho­rują 1,5–⁠2 razy czę­ściej niż męż­czyźni. Wy­róż­nia się dwie główne po­staci, które czę­sto współ­ist­nieją: z nie­do­boru war­stwy wod­nej łez oraz z nad­mier­nego pa­ro­wa­nia — ta druga, zwią­zana z dys­funk­cją gru­czo­łów Me­iboma w po­wie­kach, do­mi­nuje w po­pu­la­cji.

Objawy i czynniki ryzyka — nie tylko suchość

Pa­ra­dok­sal­nie suche oko po­trafi łza­wić. Po­draż­niona po­wierzch­nia wy­wo­łuje od­ru­chowe łza­wie­nie, które nie na­wilża oka na dłu­żej. Ty­powe do­le­gli­wo­ści to:

  • pie­cze­nie, szczy­pa­nie, uczu­cie ciała ob­cego lub pia­sku pod po­wie­kami,
  • za­czer­wie­nie­nie i zmę­cze­nie oczu na­ra­sta­jące w ciągu dnia,
  • przej­ściowe za­ma­zane wi­dze­nie, które po­pra­wia się po mru­gnię­ciu,
  • nad­wraż­li­wość na świa­tło, wiatr, kli­ma­ty­za­cję,
  • trud­no­ści w czy­ta­niu, pro­wa­dze­niu auta i pracy przy mo­ni­to­rze,
  • gor­sza to­le­ran­cja so­cze­wek kon­tak­to­wych.

Ob­jawy zwy­kle na­si­lają się wie­czo­rem, w ogrze­wa­nych lub kli­ma­ty­zo­wa­nych po­miesz­cze­niach i pod­czas dłu­giego wpa­try­wa­nia się w ekran, kiedy mru­gamy rza­dziej i nie­peł­nie.

Skąd się bie­rze suche oko? Wy­tyczne PTO dzielą czyn­niki ry­zyka na kilka grup. Oku­li­styczne: dys­funk­cja gru­czo­łów Me­iboma, no­sze­nie so­cze­wek kon­tak­to­wych, aler­giczne za­pa­le­nie spo­jó­wek, prze­byte ope­ra­cje oka, zwłasz­cza re­frak­cyjne. Ogólne: wiek, płeć żeń­ska, cho­roby tkanki łącz­nej (reu­ma­to­idalne za­pa­le­nie sta­wów, ze­spół Sjögrena), cu­krzyca, cho­roby tar­czycy, trą­dzik ró­żo­waty, za­bu­rze­nia snu i na­stroju. Le­kowe: leki prze­ciw­hi­sta­mi­nowe, prze­ciw­de­pre­syjne, mo­czo­pędne, beta-adrenolityki, izo­tre­ty­no­ina, hor­mo­nalna te­ra­pia za­stęp­cza.

Osobną grupą są czyn­niki śro­do­wi­skowe — praca przy kom­pu­te­rze, ta­ble­cie lub smart­fo­nie dłu­żej niż 2 go­dziny dzien­nie, niska wil­got­ność i za­nie­czysz­czone po­wie­trze. Wresz­cie tzw. ja­tro­genne suche oko: kon­ser­wanty w kro­plach (szcze­gól­nie chlo­rek ben­zal­ko­nium), które przy dłu­gim sto­so­wa­niu same uszka­dzają po­wierzch­nię oka. Dla­tego przy prze­wle­kłym le­cze­niu — np. ja­skry — oku­li­sta po­wi­nien roz­wa­żyć pre­pa­raty bez kon­ser­wan­tów.

Jak wygląda diagnostyka

Roz­po­zna­nie opiera się na po­łą­cze­niu ob­ja­wów z wy­ni­kiem co naj­mniej jed­nego testu obiek­tyw­nego. W prak­tyce oku­li­sta:

  1. zbiera wy­wiad, czę­sto z uży­ciem kwe­stio­na­riu­sza ob­ja­wów,
  2. mie­rzy czas prze­rwa­nia filmu łzo­wego (TBUT) — wynik po­ni­żej 10 se­kund wska­zuje na nie­sta­bil­ność łez,
  3. oce­nia bar­wie­nie ro­gówki, spo­jówki i brze­gów po­wiek flu­ore­sce­iną lub zie­le­nią li­za­mi­nową,
  4. w razie po­trzeby bada osmo­lar­ność łez (nie­pra­wi­dłowa: co naj­mniej 308 mOsm/l lub róż­nica mię­dzy oczami po­wy­żej 8 mOsm/l),
  5. wy­ko­nuje test Schirmera, który mie­rzy ilość wy­dzie­la­nych łez,
  6. ogląda w lam­pie szcze­li­no­wej brzegi po­wiek i uj­ścia gru­czo­łów Me­iboma, oce­nia­jąc ich droż­ność i ja­kość wy­dzie­liny.

Ta ostat­nia ocena jest szcze­gól­nie ważna, bo od niej za­leży, czy le­cze­nie skupi się na na­wil­ża­niu, czy na po­wie­kach.

Dia­gno­styka su­chego oka od­bywa się w ra­mach kon­sul­ta­cji oku­li­stycz­nej w ga­bi­ne­tach ABMed Experts przy ul. Wa­cława Fel­czaka 23/1 w Szcze­ci­nie (pierw­sza wi­zyta od 400 zł w za­leż­no­ści od le­ka­rza — pełny cen­nik). Na wi­zytę warto przy­nieść listę wszyst­kich sto­so­wa­nych kro­pli i leków ogól­nych oraz — jeśli no­sisz so­czewki — in­for­ma­cję o ich ro­dzaju. Wi­zyta pry­watna nie wy­maga skie­ro­wa­nia.

Leczenie krok po kroku

Pol­skie To­wa­rzy­stwo Oku­li­styczne za­leca le­cze­nie eta­powe — prze­cho­dzi się do ko­lej­nego kroku, gdy po­przedni nie wy­star­cza.

Etap 1 — pod­stawa u każ­dego pa­cjenta: edu­ka­cja, ogra­ni­cze­nie nie­ko­rzyst­nych czyn­ni­ków śro­do­wi­sko­wych, prze­gląd leków, dieta z kwa­sami omega-3, kro­ple na­wil­ża­jące bez kon­ser­wan­tów (u osób z dys­funk­cją gru­czo­łów Me­iboma — z kom­po­nen­tem li­pi­do­wym) oraz hi­giena po­wiek: cie­płe okłady o tem­pe­ra­tu­rze około 40°C przez 10 minut, masaż w kie­runku ujść gru­czo­łów i oczysz­cza­nie brze­gów po­wiek pre­pa­ra­tami bez kon­ser­wan­tów.

Etap 2 — gdy to za mało: kro­ple o więk­szej lep­ko­ści lub żele na noc, krót­ko­trwałe miej­scowe ste­ro­idy bez kon­ser­wan­tów, leki im­mu­no­mo­du­lu­jące (cy­klo­spo­ryna w kro­plach), za­biegi udraż­nia­jące gru­czoły Me­iboma, za­tyczki punk­tów łzo­wych, w wy­bra­nych przy­pad­kach do­ustne an­ty­bio­tyki z grupy te­tra­cy­klin lub ma­kro­li­dów, które dzia­łają prze­ciw­za­pal­nie na po­wieki.

Etap 3 — kro­ple z su­ro­wicy au­to­lo­gicz­nej lub al­lo­ge­nicz­nej, opa­trun­kowe so­czewki kon­tak­towe (we­dług PTO; ra­port TFOS DEWS II wy­mie­nia na tym eta­pie także sztywne so­czewki skle­ralne), prze­wle­kłe miej­scowe le­cze­nie prze­ciw­za­palne pod kon­trolą le­ka­rza.

Etap 4 — le­cze­nie chi­rur­giczne, np. prze­szczep błony owo­dnio­wej czy trwałe za­mknię­cie punk­tów łzo­wych — prze­zna­czone dla cięż­kich po­staci.

Celem nie jest jed­no­ra­zowa ku­ra­cja, lecz przy­wró­ce­nie i utrzy­ma­nie rów­no­wagi po­wierzchni oka. Ze­spół su­chego oka jest cho­robą prze­wle­kłą, dla­tego le­cze­nie pla­nuje się na dłu­żej i co jakiś czas we­ry­fi­kuje.

Co możesz zrobić samodzielnie — także jeśli nosisz soczewki

Dużo dają rze­czy naj­prost­sze, sto­so­wane co­dzien­nie, a nie od święta:

  • przy ekra­nie rób re­gu­larne prze­rwy i świa­do­mie mru­gaj — peł­nym, do­mknię­tym ru­chem po­wiek,
  • ustaw mo­ni­tor nieco po­ni­żej linii wzroku: mniej­sza szpara po­wie­kowa to mniej­sze pa­ro­wa­nie łez,
  • na­wil­żaj po­wie­trze zimą, uni­kaj na­wiewu kli­ma­ty­za­cji pro­sto w twarz,
  • wy­bie­raj kro­ple bez kon­ser­wan­tów, zwłasz­cza jeśli uży­wasz ich czę­ściej niż 4 razy dzien­nie,
  • co­dzienna hi­giena po­wiek (cie­pły okład, de­li­katny masaż, oczysz­cze­nie) to dla gru­czo­łów Me­iboma to, czym mycie zębów dla dzią­seł,
  • dbaj o sen i na­wod­nie­nie, ogra­nicz pa­le­nie.

Jeśli mimo tego ob­jawy wra­cają, na­stępny krok na­leży do oku­li­sty — bez ba­da­nia nie da się od­róż­nić po­staci wod­nej od pa­ro­wal­nej, a le­cze­nie obu jest inne.

Osobny temat to so­czewki kon­tak­towe. Mięk­kie so­czewki na­si­lają pa­ro­wa­nie łez i u czę­ści osób są przy­czyną do­le­gli­wo­ści. Pierw­szym kro­kiem jest zwy­kle zmiana ma­te­riału, trybu no­sze­nia (jed­no­dniowe) i pły­nów, a przede wszyst­kim le­cze­nie sa­mego su­chego oka. W cięż­kich, opor­nych po­sta­ciach — także w ze­spole Sjögrena czy po prze­szcze­pie szpiku — ra­port TFOS DEWS II (Jones L. i wsp., Ocul Surf 2017; 15: 575–⁠628) wy­mie­nia so­czewki skle­ralne jako jedną z opcji trze­ciego etapu le­cze­nia: ich zbior­nik płynu chroni ro­gówkę przez cały dzień jak opa­tru­nek. W na­szych ga­bi­ne­tach takie so­czewki mi­ni­skle­ralne do­bie­rają opto­me­trystki; o wska­za­niu de­cy­duje oku­li­sta.

Źródła

  1. Polskie Towarzystwo Okulistyczne, „Aktualizacja wytycznych PTO dotyczących diagnostyki i leczenia Zespołu Suchego Oka” (2019), https://pto.com.pl/wp-content/uploads/2021/06/Aktualizacja-wytycznych-Polskiego-Towarzystwa-Okulistycznego-dotyczacych-diagnostyki-i-leczenie-Zespolu-Suchego-Oka.pdf
  2. American Academy of Ophthalmology, EyeNet, „The TFOS Dry Eye Workshop II: Key Updates” — omówienie raportu TFOS DEWS II (2017), https://www.aao.org/eyenet/article/the-tfos-dry-eye-workshop-ii
  3. Jones L. i wsp., „TFOS DEWS II Management and Therapy Report”, The Ocular Surface 2017; 15(3): 575–⁠628, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28736343/
  4. American Academy of Ophthalmology, „Dry Eye Syndrome Preferred Practice Pattern 2023”, https://www.aao.org/education/preferred-practice-pattern/dry-eye-syndrome-ppp-2023

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.

Autor

dr n. med. Leszek Kuprjanowicz

Okulista

Od 2017 roku pełni funk­cję za­stępcy le­ka­rza kie­ru­ją­cego I Ka­te­dry I Kli­niki Oku­li­styki w Uni­wer­sy­tec­kim Szpi­talu Kli­nicz­nym nr 2 PUM w Szcze­ci­nie. Jest ab­sol­wen­tem Po­mor­skiej Aka­de­mii Me­dycz­nej w Szcze­ci­nie, którą ukoń­czył w roku 1997.

Baza wiedzy

Czytaj także

Wszystkie artykuły