Zespół suchego oka: objawy, przyczyny i leczenie
6 min czytania

Zespół suchego oka to jedna z najczęstszych przyczyn wizyt u okulisty i jednocześnie jedna z najczęściej lekceważonych. Pieczenie, „piasek pod powiekami” i zamazane widzenie po godzinie przy komputerze łatwo zrzucić na zmęczenie. Tymczasem to przewlekła choroba powierzchni oka, którą można skutecznie kontrolować — pod warunkiem, że rozpozna się jej przyczynę.
Co to jest zespół suchego oka
Polskie Towarzystwo Okulistyczne, za międzynarodowym raportem TFOS DEWS II, definiuje zespół suchego oka jako wieloczynnikową chorobę powierzchni oka, w której dochodzi do utraty równowagi filmu łzowego. Kluczowe mechanizmy to niestabilność i nadmierne stężenie łez (hiperosmolarność), stan zapalny, uszkodzenie powierzchni oka oraz zaburzenia czucia. Innymi słowy: problemem nie jest tylko „za mało łez”, ale ich zła jakość i błędne koło zapalenia, które samo się nakręca.
Choroba jest powszechna. Według wytycznych PTO objawy podmiotowe zgłasza 5–50 proc. badanych, a w populacji po 50. roku życia częstość ocenia się na 5–30 proc. Kobiety chorują 1,5–2 razy częściej niż mężczyźni. Wyróżnia się dwie główne postaci, które często współistnieją: z niedoboru warstwy wodnej łez oraz z nadmiernego parowania — ta druga, związana z dysfunkcją gruczołów Meiboma w powiekach, dominuje w populacji.
Objawy i czynniki ryzyka — nie tylko suchość
Paradoksalnie suche oko potrafi łzawić. Podrażniona powierzchnia wywołuje odruchowe łzawienie, które nie nawilża oka na dłużej. Typowe dolegliwości to:
- pieczenie, szczypanie, uczucie ciała obcego lub piasku pod powiekami,
- zaczerwienienie i zmęczenie oczu narastające w ciągu dnia,
- przejściowe zamazane widzenie, które poprawia się po mrugnięciu,
- nadwrażliwość na światło, wiatr, klimatyzację,
- trudności w czytaniu, prowadzeniu auta i pracy przy monitorze,
- gorsza tolerancja soczewek kontaktowych.
Objawy zwykle nasilają się wieczorem, w ogrzewanych lub klimatyzowanych pomieszczeniach i podczas długiego wpatrywania się w ekran, kiedy mrugamy rzadziej i niepełnie.
Skąd się bierze suche oko? Wytyczne PTO dzielą czynniki ryzyka na kilka grup. Okulistyczne: dysfunkcja gruczołów Meiboma, noszenie soczewek kontaktowych, alergiczne zapalenie spojówek, przebyte operacje oka, zwłaszcza refrakcyjne. Ogólne: wiek, płeć żeńska, choroby tkanki łącznej (reumatoidalne zapalenie stawów, zespół Sjögrena), cukrzyca, choroby tarczycy, trądzik różowaty, zaburzenia snu i nastroju. Lekowe: leki przeciwhistaminowe, przeciwdepresyjne, moczopędne, beta-adrenolityki, izotretynoina, hormonalna terapia zastępcza.
Osobną grupą są czynniki środowiskowe — praca przy komputerze, tablecie lub smartfonie dłużej niż 2 godziny dziennie, niska wilgotność i zanieczyszczone powietrze. Wreszcie tzw. jatrogenne suche oko: konserwanty w kroplach (szczególnie chlorek benzalkonium), które przy długim stosowaniu same uszkadzają powierzchnię oka. Dlatego przy przewlekłym leczeniu — np. jaskry — okulista powinien rozważyć preparaty bez konserwantów.
Jak wygląda diagnostyka
Rozpoznanie opiera się na połączeniu objawów z wynikiem co najmniej jednego testu obiektywnego. W praktyce okulista:
- zbiera wywiad, często z użyciem kwestionariusza objawów,
- mierzy czas przerwania filmu łzowego (TBUT) — wynik poniżej 10 sekund wskazuje na niestabilność łez,
- ocenia barwienie rogówki, spojówki i brzegów powiek fluoresceiną lub zielenią lizaminową,
- w razie potrzeby bada osmolarność łez (nieprawidłowa: co najmniej 308 mOsm/l lub różnica między oczami powyżej 8 mOsm/l),
- wykonuje test Schirmera, który mierzy ilość wydzielanych łez,
- ogląda w lampie szczelinowej brzegi powiek i ujścia gruczołów Meiboma, oceniając ich drożność i jakość wydzieliny.
Ta ostatnia ocena jest szczególnie ważna, bo od niej zależy, czy leczenie skupi się na nawilżaniu, czy na powiekach.
Diagnostyka suchego oka odbywa się w ramach konsultacji okulistycznej w gabinetach ABMed Experts przy ul. Wacława Felczaka 23/1 w Szczecinie (pierwsza wizyta od 400 zł w zależności od lekarza — pełny cennik). Na wizytę warto przynieść listę wszystkich stosowanych kropli i leków ogólnych oraz — jeśli nosisz soczewki — informację o ich rodzaju. Wizyta prywatna nie wymaga skierowania.
Leczenie krok po kroku
Polskie Towarzystwo Okulistyczne zaleca leczenie etapowe — przechodzi się do kolejnego kroku, gdy poprzedni nie wystarcza.
Etap 1 — podstawa u każdego pacjenta: edukacja, ograniczenie niekorzystnych czynników środowiskowych, przegląd leków, dieta z kwasami omega-3, krople nawilżające bez konserwantów (u osób z dysfunkcją gruczołów Meiboma — z komponentem lipidowym) oraz higiena powiek: ciepłe okłady o temperaturze około 40°C przez 10 minut, masaż w kierunku ujść gruczołów i oczyszczanie brzegów powiek preparatami bez konserwantów.
Etap 2 — gdy to za mało: krople o większej lepkości lub żele na noc, krótkotrwałe miejscowe steroidy bez konserwantów, leki immunomodulujące (cyklosporyna w kroplach), zabiegi udrażniające gruczoły Meiboma, zatyczki punktów łzowych, w wybranych przypadkach doustne antybiotyki z grupy tetracyklin lub makrolidów, które działają przeciwzapalnie na powieki.
Etap 3 — krople z surowicy autologicznej lub allogenicznej, opatrunkowe soczewki kontaktowe (według PTO; raport TFOS DEWS II wymienia na tym etapie także sztywne soczewki skleralne), przewlekłe miejscowe leczenie przeciwzapalne pod kontrolą lekarza.
Etap 4 — leczenie chirurgiczne, np. przeszczep błony owodniowej czy trwałe zamknięcie punktów łzowych — przeznaczone dla ciężkich postaci.
Celem nie jest jednorazowa kuracja, lecz przywrócenie i utrzymanie równowagi powierzchni oka. Zespół suchego oka jest chorobą przewlekłą, dlatego leczenie planuje się na dłużej i co jakiś czas weryfikuje.
Co możesz zrobić samodzielnie — także jeśli nosisz soczewki
Dużo dają rzeczy najprostsze, stosowane codziennie, a nie od święta:
- przy ekranie rób regularne przerwy i świadomie mrugaj — pełnym, domkniętym ruchem powiek,
- ustaw monitor nieco poniżej linii wzroku: mniejsza szpara powiekowa to mniejsze parowanie łez,
- nawilżaj powietrze zimą, unikaj nawiewu klimatyzacji prosto w twarz,
- wybieraj krople bez konserwantów, zwłaszcza jeśli używasz ich częściej niż 4 razy dziennie,
- codzienna higiena powiek (ciepły okład, delikatny masaż, oczyszczenie) to dla gruczołów Meiboma to, czym mycie zębów dla dziąseł,
- dbaj o sen i nawodnienie, ogranicz palenie.
Jeśli mimo tego objawy wracają, następny krok należy do okulisty — bez badania nie da się odróżnić postaci wodnej od parowalnej, a leczenie obu jest inne.
Osobny temat to soczewki kontaktowe. Miękkie soczewki nasilają parowanie łez i u części osób są przyczyną dolegliwości. Pierwszym krokiem jest zwykle zmiana materiału, trybu noszenia (jednodniowe) i płynów, a przede wszystkim leczenie samego suchego oka. W ciężkich, opornych postaciach — także w zespole Sjögrena czy po przeszczepie szpiku — raport TFOS DEWS II (Jones L. i wsp., Ocul Surf 2017; 15: 575–628) wymienia soczewki skleralne jako jedną z opcji trzeciego etapu leczenia: ich zbiornik płynu chroni rogówkę przez cały dzień jak opatrunek. W naszych gabinetach takie soczewki miniskleralne dobierają optometrystki; o wskazaniu decyduje okulista.
Źródła
- Polskie Towarzystwo Okulistyczne, „Aktualizacja wytycznych PTO dotyczących diagnostyki i leczenia Zespołu Suchego Oka” (2019), https://pto.com.pl/wp-content/uploads/2021/06/Aktualizacja-wytycznych-Polskiego-Towarzystwa-Okulistycznego-dotyczacych-diagnostyki-i-leczenie-Zespolu-Suchego-Oka.pdf
- American Academy of Ophthalmology, EyeNet, „The TFOS Dry Eye Workshop II: Key Updates” — omówienie raportu TFOS DEWS II (2017), https://www.aao.org/eyenet/article/the-tfos-dry-eye-workshop-ii
- Jones L. i wsp., „TFOS DEWS II Management and Therapy Report”, The Ocular Surface 2017; 15(3): 575–628, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28736343/
- American Academy of Ophthalmology, „Dry Eye Syndrome Preferred Practice Pattern 2023”, https://www.aao.org/education/preferred-practice-pattern/dry-eye-syndrome-ppp-2023
Autor
dr n. med. Leszek Kuprjanowicz
Okulista
Od 2017 roku pełni funkcję zastępcy lekarza kierującego I Katedry I Kliniki Okulistyki w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym nr 2 PUM w Szczecinie. Jest absolwentem Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie, którą ukończył w roku 1997.
Baza wiedzy
Czytaj także
Optometria
Soczewki kontaktowe twarde czy miękkie: dla kogo i jak je dobrać
Czym różnią się soczewki kontaktowe miękkie od twardych (RGP), komu służą, jak nosić je bezpiecznie i jak wygląda dobór u optometrysty w Szczecinie.
mgr Anna Szymańska6 min czytania

