Przejdź do treści

Ustawienia cookies

Wybierz, na co się zgadzasz. Zdanie zmienisz w każdej chwili — link „Ustawienia cookies” jest w stopce. Szczegóły w polityce cookies.

  • Twoja decyzja o cookies, żebyśmy nie pytali o nią przy każdej wizycie, oraz — jeśli z nich korzystasz — ustawienia dostępności (większy tekst, wysoki kontrast). Innych własnych cookies strona nie zapisuje.

  • Mapa Google na stronie Kontakt. Po włączeniu Google może zapisać własne cookies i otrzyma Twój adres IP.

  • Google Analytics 4 — anonimowe statystyki odwiedzin: które podstrony są czytane i czy strona działa poprawnie.

505 00 54 55Rejestracja online

Okulistyka

Jaskra: czynniki ryzyka i badania kontrolne po czterdziestce

dr n. med. Aleksandra Kowalska-BudekOkulistka

5 min czytania

Aparat OCT z monitorem w gabinecie okulistycznym, obok marmurowy stolik i bordowy wazon

Ja­skra to prze­wle­kłe uszko­dze­nie nerwu wzro­ko­wego, które przez lata nie boli i nie po­gar­sza ostro­ści wi­dze­nia w cen­trum — ubytki za­czy­nają się na obrze­żach pola wi­dze­nia, więc pa­cjent zwy­kle ich nie za­uważa. Wła­śnie dla­tego ja­skrę wy­krywa się głów­nie pod­czas badań kon­trol­nych, a nie z po­wodu ob­ja­wów. Wy­ja­śniamy, kto jest w gru­pie ry­zyka, jakie ba­da­nia mają sens i jak czę­sto je po­wta­rzać.

Czym jest jaskra i kto jest w grupie ryzyka

Nerw wzro­kowy prze­wo­dzi obraz z siat­kówki do mózgu. W ja­skrze jego włókna stop­niowo ob­umie­rają, a na tar­czy nerwu po­ja­wia się cha­rak­te­ry­styczne za­głę­bie­nie. Naj­waż­niej­szym, choć nie je­dy­nym, czyn­ni­kiem uszka­dza­ją­cym jest ci­śnie­nie we­wnątrz­gał­kowe — zbyt wy­so­kie dla da­nego oka. Ist­nieje też ja­skra nor­mal­nego ci­śnie­nia, w któ­rej nerw ulega uszko­dze­niu mimo war­to­ści uzna­wa­nych za pra­wi­dłowe.

We­dług wy­tycz­nych Pol­skiego To­wa­rzy­stwa Oku­li­stycz­nego ja­skra pier­wotna otwar­tego kąta — naj­częst­sza po­stać — wy­stę­puje u około 1–⁠2 proc. osób po 40. roku życia, a jej czę­stość ro­śnie z wie­kiem. Prze­biega bez­ob­ja­wowo: ostrość wzroku po­zo­staje dobra do póź­nych sta­diów, a mózg „uzu­peł­nia” bra­ku­jące frag­menty ob­razu. Utra­cone włókna ner­wowe nie od­ra­stają, dla­tego celem le­cze­nia jest za­trzy­ma­nie po­stępu cho­roby, a nie od­zy­ska­nie tego, co już znik­nęło.

Zu­peł­nie ina­czej wy­gląda rzad­szy ostry atak ja­skry za­mknię­tego kąta: silny ból oka i głowy, za­czer­wie­nie­nie, za­mglone wi­dze­nie, tę­czowe koła wokół świa­teł, nud­no­ści. To stan nagły, wy­ma­ga­jący po­mocy tego sa­mego dnia.

Kto jest w gru­pie ry­zyka? Wy­tyczne PTO i Ame­ry­kań­skiej Aka­de­mii Oku­li­styki wy­mie­niają zbli­żony ze­staw czyn­ni­ków ry­zyka ja­skry pier­wot­nej otwar­tego kąta:

  • wiek po­wy­żej 40 lat — ry­zyko ro­śnie z każdą de­kadą,
  • ja­skra u ro­dzi­ców lub ro­dzeń­stwa,
  • pod­wyż­szone ci­śnie­nie we­wnątrz­gał­kowe (nad­ci­śnie­nie oczne),
  • cienka ro­gówka,
  • krót­ko­wzrocz­ność po­wy­żej −3,0 diop­trii,
  • cu­krzyca,
  • nad­ci­śnie­nie tęt­ni­cze, ale też ni­skie ci­śnie­nie i skłon­ność do zim­nych dłoni i stóp (za­bu­rze­nia ukrwie­nia nerwu),
  • mi­grena, ze­spół Ray­nauda,
  • dłu­go­trwałe sto­so­wa­nie ste­ro­idów (także w kro­plach, ma­ściach i wziew­nie).

Osoba z dwoma lub wię­cej czyn­ni­kami po­winna trak­to­wać co­roczne ba­da­nie oku­li­styczne jako ele­ment pro­fi­lak­tyki — tak jak po­miar ci­śnie­nia tęt­ni­czego czy ba­da­nie cukru.

Jakie badania wykrywają jaskrę

Żadne po­je­dyn­cze ba­da­nie nie roz­strzyga o roz­po­zna­niu. Po­miar ci­śnie­nia we­wnątrz­gał­ko­wego jest ważny, ale u czę­ści cho­rych ci­śnie­nie jest pra­wi­dłowe, a u czę­ści osób z pod­wyż­szo­nym ci­śnie­niem ja­skra nigdy się nie roz­wi­nie. Dla­tego oku­li­sta łączy kilka ele­men­tów:

  1. Po­miar ci­śnie­nia we­wnątrz­gał­ko­wego — to­no­me­trem bez­kon­tak­to­wym lub apla­na­cyj­nym; war­to­ści 22–⁠30 mmHg bez zmian w ner­wie okre­śla się jako nad­ci­śnie­nie oczne i wy­ma­gają one ob­ser­wa­cji.
  2. Ocena tar­czy nerwu wzro­ko­wego — w ba­da­niu dna oka oku­li­sta ogląda kształt i wiel­kość za­głę­bie­nia oraz war­stwę włó­kien ner­wo­wych.
  3. Ba­da­nie pola wi­dze­nia (pe­ry­me­tria) — we­dług wy­tycz­nych PTO to ba­da­nie „zło­tego stan­dardu” w dia­gno­styce i mo­ni­to­ro­wa­niu ja­skry; po­ka­zuje ubytki, któ­rych pa­cjent nie czuje.
  4. OCT tar­czy nerwu wzro­ko­wego — to­mo­gra­fia mie­rzy gru­bość war­stwy włó­kien ner­wo­wych i ko­mó­rek zwo­jo­wych; po­zwala wy­chwy­cić wcze­sne zmiany struk­tu­ralne, ale wy­tyczne PTO pod­kre­ślają, że jest ba­da­niem uzu­peł­nia­ją­cym wobec pola wi­dze­nia, a nie jego za­mien­ni­kiem.
  5. Go­nio­sko­pia — ocena kąta prze­są­cza­nia, ko­nieczna do usta­le­nia typu ja­skry.
  6. Pa­chy­me­tria — po­miar gru­bo­ści ro­gówki, która wpływa na in­ter­pre­ta­cję po­miaru ci­śnie­nia i jest czyn­ni­kiem ry­zyka.

Wy­tyczne PTO za­le­cają, by ba­da­nie ob­ra­zowe tar­czy nerwu wzro­ko­wego lub war­stwy włó­kien ner­wo­wych w kon­troli wy­ko­ny­wać tą samą tech­niką — wy­niki róż­nych apa­ra­tów nie są ze sobą po­rów­ny­walne. Dla­tego ba­da­nia kon­trolne warto po­wta­rzać tą samą tech­niką i, jeśli to moż­liwe, na tym samym urzą­dze­niu.

Jak często się badać

Wy­tyczne PTO (ak­tu­ali­za­cja 2022) po­dają kon­kretne od­stępy:

  • osoby po 40. roku życia bez ja­skry — ba­da­nie pro­fi­lak­tyczne (ci­śnie­nie, dno oka, pole wi­dze­nia, ba­da­nie ob­ra­zowe nerwu) co 2 lata, a przy czyn­ni­kach ry­zyka co rok,
  • nad­ci­śnie­nie oczne bez le­cze­nia — kon­trola (pole wi­dze­nia, ci­śnie­nie, ba­da­nie struk­tu­ralne) co naj­mniej raz w roku,
  • roz­po­znana ja­skra po włą­cze­niu kro­pli — po­miar ci­śnie­nia co około 1–⁠2 mie­siące, ocena tar­czy nerwu co 6 mie­sięcy; pole wi­dze­nia i OCT po­wtó­rzone w ciągu 3 mie­sięcy od ba­da­nia wyj­ścio­wego, a przez pierw­sze 2 lata le­cze­nia 2–⁠3 razy w roku.

Tak gęste kon­trole na po­czątku le­cze­nia nie wy­ni­kają z nad­gor­li­wo­ści: do­piero kilka badań pola wi­dze­nia po­zwala od­róż­nić praw­dziwą pro­gre­sję od na­tu­ral­nej zmien­no­ści wy­ni­ków i usta­lić, czy do­brane le­cze­nie działa.

Jak leczy się jaskrę i jak wygląda kontrola w naszych gabinetach

Le­cze­nie po­lega na ob­ni­że­niu ci­śnie­nia we­wnątrz­gał­ko­wego do po­ziomu bez­piecz­nego dla da­nego oka — tzw. ci­śnie­nia do­ce­lo­wego, usta­la­nego in­dy­wi­du­al­nie na pod­sta­wie stop­nia uszko­dze­nia, wieku i tempa zmian. Zwy­kle za­czyna się od kro­pli; przy wie­lo­let­niej te­ra­pii wy­tyczne PTO za­le­cają roz­wa­żyć pre­pa­raty bez kon­ser­wan­tów, żeby nie uszka­dzać po­wierzchni oka. Al­ter­na­tywą lub uzu­peł­nie­niem kro­pli jest la­se­rowa tra­be­ku­lo­pla­styka (SLT). Le­cze­nie ope­ra­cyjne roz­waża się m.in. u pa­cjen­tów z za­awan­so­waną ja­skrą, przy nie­to­le­ran­cji kro­pli lub gdy cho­roba po­stę­puje mimo le­cze­nia dwoma le­kami.

Czę­stą przy­czyną nie­po­wo­dze­nia le­cze­nia jest nie­re­gu­larne za­kra­pla­nie: kro­ple dzia­łają tylko wtedy, gdy są sto­so­wane co­dzien­nie, także gdy oko „nic nie czuje”.

W ga­bi­ne­tach ABMed Experts przy ul. Wa­cława Fel­czaka 23/1 w Szcze­ci­nie dia­gno­stykę i pro­wa­dze­nie pa­cjen­tów z ja­skrą oraz kwa­li­fi­ka­cję do za­bie­gów la­se­ro­wych i ope­ra­cji prze­ciw­ja­skro­wych pro­wa­dzi dr n. med. Alek­san­dra Kowalska-Budek, przyj­mu­jąca w po­nie­działki 15:30–⁠17:30. Same za­biegi la­se­rowe i ope­ra­cje prze­ciw­ja­skrowe po­prze­dza kwa­li­fi­ka­cja w ga­bi­ne­cie.

Kon­sul­ta­cja oku­li­styczna obej­muje wy­wiad, ba­da­nie ostro­ści wzroku, po­miar ci­śnie­nia we­wnątrz­gał­ko­wego, ba­da­nie w lam­pie szcze­li­no­wej i ocenę dna oka. Ba­da­nie OCT tar­czy nerwu wzro­ko­wego z opi­sem kosz­tuje 210 zł za jedno oko i 350 zł za oboje oczu; pierw­sza wi­zyta u dr Kowalskiej-Budek — 400 zł, kon­trolna — 320 zł (pełny cen­nik). Na wi­zytę warto za­brać wy­niki wcze­śniej­szych badań (pola wi­dze­nia, OCT, po­miary ci­śnie­nia z da­tami), listę sto­so­wa­nych kro­pli i leków ogól­nych oraz — jeśli pla­no­wane jest ba­da­nie dna oka po roz­sze­rze­niu źre­nic — osobę to­wa­rzy­szącą, bo przez kilka go­dzin po ba­da­niu nie na­leży pro­wa­dzić auta.

Źródła

  1. Polskie Towarzystwo Okulistyczne, „Wytyczne diagnostyki i leczenia jaskry (aktualizacja 2022)”, https://pto.com.pl/wp-content/uploads/2022/05/Wytyczne-diagnostyki-i-leczenia-jaskry-aktualizacja-2022.pdf
  2. American Academy of Ophthalmology, „Primary Open-Angle Glaucoma Preferred Practice Pattern”, https://www.aao.org/education/preferred-practice-pattern/primary-open-angle-glaucoma-ppp
  3. European Glaucoma Society, „Terminology and Guidelines for Glaucoma, 5th Edition”, British Journal of Ophthalmology 2021, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34675001/

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.

Autor

dr n. med. Aleksandra Kowalska-Budek

Okulistka

Pełni funk­cję star­szego asy­stenta I Ka­te­dry I Kli­niki Oku­li­styki Uni­wer­sy­tec­kiego Szpi­tala Kli­nicz­nego Nr 2 PUM w Szcze­ci­nie.

Baza wiedzy

Czytaj także

Wszystkie artykuły