Jaskra: czynniki ryzyka i badania kontrolne po czterdziestce
5 min czytania

Jaskra to przewlekłe uszkodzenie nerwu wzrokowego, które przez lata nie boli i nie pogarsza ostrości widzenia w centrum — ubytki zaczynają się na obrzeżach pola widzenia, więc pacjent zwykle ich nie zauważa. Właśnie dlatego jaskrę wykrywa się głównie podczas badań kontrolnych, a nie z powodu objawów. Wyjaśniamy, kto jest w grupie ryzyka, jakie badania mają sens i jak często je powtarzać.
Czym jest jaskra i kto jest w grupie ryzyka
Nerw wzrokowy przewodzi obraz z siatkówki do mózgu. W jaskrze jego włókna stopniowo obumierają, a na tarczy nerwu pojawia się charakterystyczne zagłębienie. Najważniejszym, choć nie jedynym, czynnikiem uszkadzającym jest ciśnienie wewnątrzgałkowe — zbyt wysokie dla danego oka. Istnieje też jaskra normalnego ciśnienia, w której nerw ulega uszkodzeniu mimo wartości uznawanych za prawidłowe.
Według wytycznych Polskiego Towarzystwa Okulistycznego jaskra pierwotna otwartego kąta — najczęstsza postać — występuje u około 1–2 proc. osób po 40. roku życia, a jej częstość rośnie z wiekiem. Przebiega bezobjawowo: ostrość wzroku pozostaje dobra do późnych stadiów, a mózg „uzupełnia” brakujące fragmenty obrazu. Utracone włókna nerwowe nie odrastają, dlatego celem leczenia jest zatrzymanie postępu choroby, a nie odzyskanie tego, co już zniknęło.
Zupełnie inaczej wygląda rzadszy ostry atak jaskry zamkniętego kąta: silny ból oka i głowy, zaczerwienienie, zamglone widzenie, tęczowe koła wokół świateł, nudności. To stan nagły, wymagający pomocy tego samego dnia.
Kto jest w grupie ryzyka? Wytyczne PTO i Amerykańskiej Akademii Okulistyki wymieniają zbliżony zestaw czynników ryzyka jaskry pierwotnej otwartego kąta:
- wiek powyżej 40 lat — ryzyko rośnie z każdą dekadą,
- jaskra u rodziców lub rodzeństwa,
- podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe (nadciśnienie oczne),
- cienka rogówka,
- krótkowzroczność powyżej −3,0 dioptrii,
- cukrzyca,
- nadciśnienie tętnicze, ale też niskie ciśnienie i skłonność do zimnych dłoni i stóp (zaburzenia ukrwienia nerwu),
- migrena, zespół Raynauda,
- długotrwałe stosowanie steroidów (także w kroplach, maściach i wziewnie).
Osoba z dwoma lub więcej czynnikami powinna traktować coroczne badanie okulistyczne jako element profilaktyki — tak jak pomiar ciśnienia tętniczego czy badanie cukru.
Jakie badania wykrywają jaskrę
Żadne pojedyncze badanie nie rozstrzyga o rozpoznaniu. Pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego jest ważny, ale u części chorych ciśnienie jest prawidłowe, a u części osób z podwyższonym ciśnieniem jaskra nigdy się nie rozwinie. Dlatego okulista łączy kilka elementów:
- Pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego — tonometrem bezkontaktowym lub aplanacyjnym; wartości 22–30 mmHg bez zmian w nerwie określa się jako nadciśnienie oczne i wymagają one obserwacji.
- Ocena tarczy nerwu wzrokowego — w badaniu dna oka okulista ogląda kształt i wielkość zagłębienia oraz warstwę włókien nerwowych.
- Badanie pola widzenia (perymetria) — według wytycznych PTO to badanie „złotego standardu” w diagnostyce i monitorowaniu jaskry; pokazuje ubytki, których pacjent nie czuje.
- OCT tarczy nerwu wzrokowego — tomografia mierzy grubość warstwy włókien nerwowych i komórek zwojowych; pozwala wychwycić wczesne zmiany strukturalne, ale wytyczne PTO podkreślają, że jest badaniem uzupełniającym wobec pola widzenia, a nie jego zamiennikiem.
- Gonioskopia — ocena kąta przesączania, konieczna do ustalenia typu jaskry.
- Pachymetria — pomiar grubości rogówki, która wpływa na interpretację pomiaru ciśnienia i jest czynnikiem ryzyka.
Wytyczne PTO zalecają, by badanie obrazowe tarczy nerwu wzrokowego lub warstwy włókien nerwowych w kontroli wykonywać tą samą techniką — wyniki różnych aparatów nie są ze sobą porównywalne. Dlatego badania kontrolne warto powtarzać tą samą techniką i, jeśli to możliwe, na tym samym urządzeniu.
Jak często się badać
Wytyczne PTO (aktualizacja 2022) podają konkretne odstępy:
- osoby po 40. roku życia bez jaskry — badanie profilaktyczne (ciśnienie, dno oka, pole widzenia, badanie obrazowe nerwu) co 2 lata, a przy czynnikach ryzyka co rok,
- nadciśnienie oczne bez leczenia — kontrola (pole widzenia, ciśnienie, badanie strukturalne) co najmniej raz w roku,
- rozpoznana jaskra po włączeniu kropli — pomiar ciśnienia co około 1–2 miesiące, ocena tarczy nerwu co 6 miesięcy; pole widzenia i OCT powtórzone w ciągu 3 miesięcy od badania wyjściowego, a przez pierwsze 2 lata leczenia 2–3 razy w roku.
Tak gęste kontrole na początku leczenia nie wynikają z nadgorliwości: dopiero kilka badań pola widzenia pozwala odróżnić prawdziwą progresję od naturalnej zmienności wyników i ustalić, czy dobrane leczenie działa.
Jak leczy się jaskrę i jak wygląda kontrola w naszych gabinetach
Leczenie polega na obniżeniu ciśnienia wewnątrzgałkowego do poziomu bezpiecznego dla danego oka — tzw. ciśnienia docelowego, ustalanego indywidualnie na podstawie stopnia uszkodzenia, wieku i tempa zmian. Zwykle zaczyna się od kropli; przy wieloletniej terapii wytyczne PTO zalecają rozważyć preparaty bez konserwantów, żeby nie uszkadzać powierzchni oka. Alternatywą lub uzupełnieniem kropli jest laserowa trabekuloplastyka (SLT). Leczenie operacyjne rozważa się m.in. u pacjentów z zaawansowaną jaskrą, przy nietolerancji kropli lub gdy choroba postępuje mimo leczenia dwoma lekami.
Częstą przyczyną niepowodzenia leczenia jest nieregularne zakraplanie: krople działają tylko wtedy, gdy są stosowane codziennie, także gdy oko „nic nie czuje”.
W gabinetach ABMed Experts przy ul. Wacława Felczaka 23/1 w Szczecinie diagnostykę i prowadzenie pacjentów z jaskrą oraz kwalifikację do zabiegów laserowych i operacji przeciwjaskrowych prowadzi dr n. med. Aleksandra Kowalska-Budek, przyjmująca w poniedziałki 15:30–17:30. Same zabiegi laserowe i operacje przeciwjaskrowe poprzedza kwalifikacja w gabinecie.
Konsultacja okulistyczna obejmuje wywiad, badanie ostrości wzroku, pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego, badanie w lampie szczelinowej i ocenę dna oka. Badanie OCT tarczy nerwu wzrokowego z opisem kosztuje 210 zł za jedno oko i 350 zł za oboje oczu; pierwsza wizyta u dr Kowalskiej-Budek — 400 zł, kontrolna — 320 zł (pełny cennik). Na wizytę warto zabrać wyniki wcześniejszych badań (pola widzenia, OCT, pomiary ciśnienia z datami), listę stosowanych kropli i leków ogólnych oraz — jeśli planowane jest badanie dna oka po rozszerzeniu źrenic — osobę towarzyszącą, bo przez kilka godzin po badaniu nie należy prowadzić auta.
Źródła
- Polskie Towarzystwo Okulistyczne, „Wytyczne diagnostyki i leczenia jaskry (aktualizacja 2022)”, https://pto.com.pl/wp-content/uploads/2022/05/Wytyczne-diagnostyki-i-leczenia-jaskry-aktualizacja-2022.pdf
- American Academy of Ophthalmology, „Primary Open-Angle Glaucoma Preferred Practice Pattern”, https://www.aao.org/education/preferred-practice-pattern/primary-open-angle-glaucoma-ppp
- European Glaucoma Society, „Terminology and Guidelines for Glaucoma, 5th Edition”, British Journal of Ophthalmology 2021, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34675001/
Autor
dr n. med. Aleksandra Kowalska-Budek
Okulistka
Pełni funkcję starszego asystenta I Katedry I Kliniki Okulistyki Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego Nr 2 PUM w Szczecinie.
Baza wiedzy
Czytaj także
Okulistyka
Badanie OCT oka: co wykrywa, jak przebiega i kiedy je wykonać
Czym jest OCT oka, co pokazuje badanie plamki, nerwu wzrokowego i rogówki, jak działa angio-OCT i kiedy okulista je zleca. Badanie OCT w Szczecinie od 210 zł.
dr n. med. Leszek Kuprjanowicz6 min czytania
Okulistyka
Zwyrodnienie plamki związane z wiekiem (AMD): objawy, badania i leczenie iniekcjami
Postać sucha i wysiękowa AMD, pierwsze objawy (krzywe linie, plama w środku obrazu), test Amslera, OCT i leczenie zastrzykami anty-VEGF u okulisty w Szczecinie.
dr n. med. Aleksandra Kowalska-Budek7 min czytania
