Anemia (niedokrwistość): przyczyny, badania i kiedy iść do hematologa
6 min czytania

Anemia, czyli niedokrwistość, to nie choroba sama w sobie, lecz objaw: za mało hemoglobiny, żeby krew mogła dowieźć tkankom tyle tlenu, ile potrzebują. Przyczyn jest wiele — od zbyt obfitych miesiączek po choroby szpiku — i to od przyczyny zależy leczenie. Wyjaśniamy, jakie wartości oznaczają anemię, skąd się bierze, jakie badania są potrzebne i w których sytuacjach lekarz rodzinny powinien skierować Cię do hematologa.
Jakie wartości oznaczają anemię
Podstawą rozpoznania jest stężenie hemoglobiny (Hb) w morfologii krwi. Światowa Organizacja Zdrowia w wytycznych z 2024 r. przyjmuje, że u dorosłych niedokrwistość oznacza hemoglobinę poniżej 13 g/dl u mężczyzn i poniżej 12 g/dl u kobiet niebędących w ciąży; w ciąży progi są niższe (11 g/dl w I i III trymestrze, 10,5 g/dl w II). Te same progi podaje polski serwis Medycyny Praktycznej dla pacjentów. Według WHO niedokrwistość u dorosłych dzieli się na łagodną (Hb 11–12 g/dl u kobiet, 11–13 g/dl u mężczyzn), umiarkowaną (8–11 g/dl) i ciężką (poniżej 8 g/dl).
Ważne jest nie tylko „ile”, ale i „jakie” krwinki. Wskaźnik MCV (średnia objętość krwinki) od razu zawęża listę przyczyn: małe krwinki (mikrocytoza) najczęściej oznaczają niedobór żelaza lub talasemię, duże (makrocytoza) — niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego, choroby wątroby, nadużywanie alkoholu albo chorobę szpiku, a krwinki prawidłowej wielkości — m.in. niedokrwistość chorób przewlekłych, krwawienie lub hemolizę (rozpad krwinek). Dlatego hematolog zawsze prosi o pełny wydruk morfologii, a nie tylko o wartość hemoglobiny.
Objawy — dlaczego łatwo je przeoczyć
Anemia, która rozwija się powoli, przez długi czas nie daje wyraźnych dolegliwości, bo organizm się do niej przyzwyczaja. Typowe objawy to osłabienie i łatwe męczenie się, bladość skóry i spojówek, bóle i zawroty głowy, kołatanie serca i zadyszka przy wysiłku, który wcześniej nie sprawiał trudności, oraz trudności z koncentracją. Przy niedoborze żelaza dochodzą łamliwe paznokcie, wypadanie włosów, pękające kąciki ust i zespół niespokojnych nóg. Niedobór witaminy B12 może dawać objawy neurologiczne — drętwienie i mrowienie stóp i dłoni, zaburzenia równowagi, kłopoty z pamięcią — a także pieczenie i wygładzenie języka; te objawy bywają pierwsze, zanim spadnie hemoglobina.
Nagły spadek hemoglobiny (np. przy krwawieniu) objawia się gwałtowniej: silnym osłabieniem, dusznością w spoczynku, omdleniem. To sytuacja pilna.
Skąd się bierze niedokrwistość
Mechanizmy są trzy: organizm produkuje za mało krwinek, traci je z krwawieniem albo niszczy je przedwcześnie. W praktyce najczęstsze przyczyny to:
- niedobór żelaza — najczęstsza postać na świecie; u kobiet przed menopauzą zwykle z powodu obfitych miesiączek, u mężczyzn i kobiet po menopauzie najczęściej z powodu utajonego krwawienia z przewodu pokarmowego; rzadziej z powodu zaburzeń wchłaniania (celiakia, po operacjach bariatrycznych) lub diety,
- niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego (niedokrwistość megaloblastyczna) — autoimmunologiczne zapalenie żołądka (choroba Addisona-Biermera), dieta wegańska bez suplementacji, przebyte operacje żołądka, długie stosowanie metforminy lub leków hamujących wydzielanie kwasu żołądkowego, alkohol; kwas foliowy — także ciąża,
- choroby przewlekłe — przewlekłe stany zapalne (np. reumatoidalne zapalenie stawów), choroby nerek, nowotwory; częsta postać u osób starszych i przewlekle chorych,
- krwawienie — ostre lub przewlekłe,
- hemoliza — przedwczesny rozpad krwinek, np. autoimmunologiczny lub wrodzony,
- choroby szpiku — niedokrwistość aplastyczna, zespoły mielodysplastyczne, białaczki i chłoniaki; wtedy zwykle nieprawidłowe są także płytki i leukocyty.
Jakie badania są potrzebne
Sama morfologia nie wystarczy, żeby ustalić przyczynę. Standardowy zestaw obejmuje morfologię z rozmazem i retikulocytami (młodymi krwinkami — pokazują, czy szpik nadąża z produkcją), ferrytynę i żelazo z TIBC, witaminę B12 i kwas foliowy, CRP, kreatyninę i próby wątrobowe; przy podejrzeniu hemolizy — bilirubinę, LDH i test Coombsa. W zależności od wyników lekarz dokłada badanie moczu, przeciwciała celiakalne czy hormony tarczycy.
Ferrytyna wymaga komentarza. Według wytycznych Brytyjskiego Towarzystwa Gastroenterologicznego (2021) wartość poniżej 15 µg/l jest wysoce swoista dla niedoboru żelaza, a próg 45 µg/l nadal daje dobrą swoistość; jednocześnie w stanie zapalnym ferrytyna rośnie i może wyglądać „prawidłowo” mimo pustych zapasów. Te same wytyczne podają, że u mężczyzn i kobiet po menopauzie z nowo rozpoznaną niedokrwistością z niedoboru żelaza mniej więcej jedna trzecia ma uchwytną przyczynę, najczęściej w przewodzie pokarmowym — dlatego w tych grupach zaleca się gastroskopię i kolonoskopię jako badania pierwszego rzutu, a u wszystkich z niedoborem żelaza — test w kierunku celiakii (występuje u 3–5 proc. chorych). U kobiet przed menopauzą endoskopię wykonuje się, gdy są dodatkowe objawy budzące niepokój.
Sam wynik „niska hemoglobina” bez tych badań to za mało, żeby rozpocząć leczenie — o tym, co potrafi zafałszować morfologię i jak czytać poszczególne parametry, piszemy w artykule o niepokojących wynikach morfologii.
Leczenie zależy od przyczyny
W niedoborze żelaza podstawą są doustne preparaty żelaza. Według wytycznych brytyjskich wzrost hemoglobiny o co najmniej 1 g/dl w ciągu 2 tygodni przemawia za tym, że przyczyną był niedobór żelaza, a po normalizacji hemoglobiny leczenie kontynuuje się jeszcze około 3 miesięcy, żeby odbudować zapasy w szpiku. Żelazo dożylne rozważa się przy nietolerancji tabletek, zaburzeniach wchłaniania, przewlekłym stanie zapalnym lub gdy trzeba szybko wyrównać niedobór, np. przed operacją. Leczenie żelazem bez ustalenia przyczyny to błąd — może zamaskować krwawienie, którego źródło pozostanie nieznane.
Przy niedoborze witaminy B12 stosuje się zastrzyki domięśniowe lub wysokie dawki doustne, w zależności od przyczyny i nasilenia objawów; kwas foliowy uzupełnia się doustnie. Medycyna Praktyczna przestrzega: podanie samego kwasu foliowego osobie, która ma jednocześnie niedobór B12, może nagle ujawnić lub nasilić zaburzenia neurologiczne — dlatego nie warto suplementować „w ciemno”, bez oznaczenia obu witamin. Niedokrwistość chorób przewlekłych leczy się, lecząc chorobę podstawową; w niedokrwistościach hemolitycznych i chorobach szpiku leczenie prowadzi hematolog, często we współpracy z ośrodkiem szpitalnym.
Konsultacja hematologiczna w naszych gabinetach
W gabinetach ABMed Experts przy ul. Wacława Felczaka 23/1 w Szczecinie konsultacje hematologiczne prowadzi m.in. lek. med. Ewa Chmielewska, hematolog i diagnosta laboratoryjny, zajmująca się na co dzień niedokrwistościami, małopłytkowością, leukopenią i zaburzeniami krzepnięcia, a także przygotowaniem hematologicznym pacjentów do zabiegów operacyjnych. Przyjmuje we wtorki 16:30–18:30; pierwsza wizyta kosztuje według cennika 400 zł, kontrolna 350 zł. Wizyta prywatna nie wymaga skierowania — termin można umówić w rejestracji online lub telefonicznie. Konsultacje prowadzi również prof. dr hab. n. med. Edyta Paczkowska.
Co zabrać: wszystkie morfologie z ostatnich lat z datami (dla hematologa dynamika liczy się bardziej niż jeden wynik), wyniki ferrytyny, B12, kwasu foliowego i innych badań, jeśli były wykonane, listę leków i suplementów (w tym żelaza — od kiedy i w jakiej dawce), wypisy ze szpitala oraz informację o chorobach w rodzinie i o obfitości miesiączek. Jeśli badań jeszcze nie ma, nie trzeba ich robić „na zapas” — lekarz zleci te, które są potrzebne.
Źródła
- World Health Organization, „Guideline on haemoglobin cutoffs to define anaemia in individuals and populations” (2024), https://www.who.int/publications/i/item/9789240088542 ; streszczenie progów i stopni ciężkości: https://www.guidelinecentral.com/guideline/3534081/
- Medycyna Praktyczna dla pacjentów, „Anemia (niedokrwistość): przyczyny, rodzaje, objawy i leczenie”, https://www.mp.pl/pacjent/hematologia/choroby/152170,niedokrwistosc-anemia
- Snook J. i wsp., „British Society of Gastroenterology guidelines for the management of iron deficiency anaemia in adults”, Gut 2021; 70(11): 2030–2051 — ferrytyna, diagnostyka przewodu pokarmowego, celiakia, odpowiedź na żelazo, czas leczenia, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8515119/
- Medycyna Praktyczna dla pacjentów, „Niedokrwistość megaloblastyczna: przyczyny, objawy, leczenie”, https://www.mp.pl/pacjent/hematologia/choroby/170507,niedokrwistosc-megaloblastyczna
Autor
Hematolog
Pełni funkcję starszego asystenta w Klinice Hematologii z Oddziałem Transplantacji Szpiku Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie oraz prowadzi przykliniczną Poradnię Hematologiczną. Posiada dyplom magistra analityki medycznej oraz uprawnienia diagnosty laboratoryjnego.
Baza wiedzy
Czytaj także
Hematologia
Niepokojące wyniki morfologii: kiedy iść do hematologa?
Niska hemoglobina, za mało płytek, wysokie leukocyty — co może oznaczać nieprawidłowa morfologia, co zaburza wynik i kiedy iść do hematologa (Szczecin).
prof. dr hab. n. med. Edyta Paczkowska6 min czytania
